Strona główna  //  Muzeum  //  Artykuły  //  Grosze praskie – krótki zarys dziejów, grosze ze skarbu z Dębrznika

Historia groszy praskich sięga roku 1300, kiedy to król czeski Wacław II postanowił wykorzystać wielkie wydobycie bogatych złóż srebra w kopalni w Kutnej Horze i wprowadzić lepszą jak dotąd monetę krajową, dobrej jakości srebrny czeski grosz. Wacław na przełomie stuleci był już potężnym władcą, samodzielnym od 1285, na przełomie lat 80. i 90. XIII w opanował Małopolskę, koronowany był w 1297 na króla czeskiego w Pradze, a na króla polskiego (jako Wacław Czeski) w roku 1300.

Prowadził zdecydowaną politykę gospodarczą, zorganizował jednolitą administrację państwową opartą na starostach, nowe prawo górnicze (związane też z potęgą kopalni srebra) i nowy pieniądz, tj. grosz praski. Najważniejsze w czasach rządów Wacława było wprowadzenie nowej podstawowej monety o wysokiej jakości. Król sprowadził w tym celu trzech specjalistów z Florencji: Reinhera, Alfarda i Tyna Lombarda. Mistrzowie po przyjeździe z Włoch  zaczęli bić nowe monety już w lipcu 1300. Pełne grosze nazywane były praskimi (grossi pragenses), a ich dwunaste części – małymi pieniędzmi praskimi (parvi pragenses) – te ostatnie pełniły rolę monety zdawkowej.

Ogólnie grosze (nie grosze praskie, a grosze jako takie) pojawiły się po raz pierwszy w Europie w Genui (1172) i we Florencji (1182), jako grube denary (denarius grossus), w formie przypominającej czeskiego następcę,  jako duże monety srebrne, w 1266 w Tours, we Francji (Ludwik IX, tzw. grosze turońskie). Widzimy więc, że nazwa pochodzenia niemieckiego "grosz" znaczy po prostu gruby, duży, a używana była w międzynarodowej średniowiecznej łacinie jako językowe zapożyczenie.

Do tej pory w Czechach funkcjonował przestarzały denarowy i brakteatowy system monetarny. Nowe grosze przewyższały dotychczasowe denary i brakteaty tak jakością srebra jak i wagą: trzy do sześciokrotnie większą. Po wprowadzeniu groszy w obieg płacenie sztabkami (prętami) srebra straciło sens.

Groszami nie płacono już na wagę, były liczone na kopy lub grzywny, zawsze jednak liczono już ich ilość. Stały się więc w tamtym czasie nowoczesnym środkiem płatniczym w Czechach oraz w podległych im ziemiach. System denarowy, z podziałem od największych do najmniejszych części na talenty, solidy i denary odchodził w przeszłość. Decydowała tu dobra jakość nowych groszy, czego o dotychczasowych denarach nie można już było od dawna powiedzieć.

Przykładowe ceny w groszach praskich, cennik z XIV –XV wieku:
Biblia – 1440 groszy,
Wół – 30 groszy,
Koń – 300 groszy,
Buty chłopskie – 4 grosze,
Baran – 8 groszy,
Łuk – 8 groszy,
Kusza – 60-120 groszy,
Miecz – do 70 groszy,
1 łan ziemi (łan chełmiński to 17,9 ha) – 192 grosze,
Zamek rycerski (zamek Homole koło Lewina Kłodzkiego, 1427 r.) – 60 000 groszy.

Widać z powyższego wykazu, że grosz nie był monetą zdawkową.

Grosze praskie, zwane ówcześnie często groszami czeskimi (zwane tak nawet ściślej, ze względu na bicie w trzech mennicach: Kutnej Horze, Pradze i Jachymowie) stały się szybko głównym miernikiem wartości na ziemiach polskich, współuczestniczyły też w obiegu ze złotymi węgierskimi i reńskimi. Monety z koroną na awersie z napisem GROSSI PRAGENSES w otoku, oraz lwem czeskim na rewersie z podwójnym napisem otokowym oznaczającym kolejnego emitenta – czeskiego króla, swą wyjątkową pozycje na rynku pieniężnym zawdzięczały bogactwie kutnohorskich kopalni, znakomitej organizacji produkcyjnej mennic i wymienionym powyżej włoskim mistrzom oraz ich następcom.

Grosze praskie stały się w Polsce oficjalną monetą królewską, odkąd król czeski Wacław II, wykorzystując okres walk dzielnicowych po śmierci Leszka Czarnego (1288), zajął Kraków w 1291, Sandomierz w 1292 i całą Polskę w 1300 roku, koronując się w Gnieźnie na króla Polski jako Wacław II. Droga dla groszy na nowy, polski rynek została otwarta.



Fot. Grosz praski Wacław II
 awers: VENCEZLAVS SECVNDVS DEI GRATIA REX BOEMIE,
 rewers: GROSSI PRAGENSES, Wacław II, król czeski i polski, 1300-1305


Nigdy nie udało się stworzenie polskiego odpowiednika grosza praskiego. Chciał tego dokonać Kazimierz Wielki, brakowało jednak w Polsce wielkich kopalni srebra, koszt produkcji grosza krakowskiego był więc zbyt wielki i nie zrobił kariery na rynku. Było nawet konieczne produkować go ze srebrnego złomu wobec braku surowca, złom taki był bardzo drogi. Grosza krakowskiego od roku 1367 wybito niewielkie ilości, ze względu na prestiż panowania Kazimierza Wielkiego. Rynek polski opanował niepodzielnie grosz praski.

Fot. Grosz krakowski, Kazimierz Wielki (1367- 1370)
Awers: KAZIMIRVS PRIMVS DEI GRATIA REX POLONIE.

Fot. Grosz krakowski, Kazimierz Wielki (1367- 1370)
Rewers: GROSSI CRACOVIENSESS, Kazimierz III Wielki, król polski, 1330-1370, 1367-1370


Grosze praskie bite były do roku 1547. Były one w ciągu XIV XVI wieku najważniejszą monetą obiegową w Europie Środkowej.

Skarb z Dębrznika koło Kamiennej Góry odkryto 12 maja 1961 roku, znaleziony w garnku glinianym zakopanym w ziemi, liczy 6 360 monet z XV i XVI wieku, czyli z przełomu średniowiecza i nowożytności. Skarb odnaleziono przypadkowo, podczas prac rolnych, został on po zajęciu przez ówczesne lokalne władze przekazany do Muzeum w Kamiennej Górze, dziś Muzeum Tkactwa, w jego zbiorach znajduje się do dziś. Dominują w nim monety z czeskiego Śląska, a jego najpóźniejsza część to monety z początkowego okresu panowania Ferdynanda I Habsburga. Prócz monet czesko-jagiellońskich, a także czesko-węgierskich (Maciej Korwin) wyróżnia się w skarbie duża grupa polskich monet jagiellońskich, zaczynając od półgroszy koronnych Władysława Jagiełły, używanych powszechnie w czasach ukrycia skarbu na Śląsku. Skarb zawiera też monety z kilku krajów niemieckich (głównie Saksonia i Brandenburgia).

Pozostałe monety w skarbie, które towarzyszyły groszom praskim w ukryciu przez prawie pół tysiąclecia, to półgrosze koronne Władysława Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta Starego, halerze Stanów Śląskich oraz fenigi Władysława i Ludwika Jagiellończyka, halerze Ferdynanda I Habsburga, grosze wrocławskie i grosze karniowskie Macieja Korwina, grosze Jana V Turzo z Nysy, biskupa wrocławskiego 1506-1520, saskie grosze książąt Fryderyka, Jana i Jerzego, grosze miśnieńskie, heskie, grosze hrabstwa Mansfeld (Sachsen-Anhalt), grosze złotostockie Albrechta i Karola, książąt ziębickich, halerze i fenigi hrabiów kłodzkich (Poutka von Czastolowitz 1422-1437), grosze legnickie Fryderyka legnicko-brzeskiego (1488-1547), grosze brandenburskie burgrabiów Jana i Albrechta, fenigi Jerzego z Podiebradów, fenigi i grosze węgierskie Ludwika Jagiellończyka, liczne halerze zgorzeleckie od czasów Władysława Pogrobowca i Macieja Korwina do Ludwika Jagiellończyka.

Grosze praskie w skarbie z Dębrznika, znajdującym się w zbiorach Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze, to 520 sztuk groszy Władysława Jagiellończyka (1471-1516) i zaledwie 12 sztuk groszy Ferdynanda I Habsburga (1526-1564). Warto zwrócić uwagę, że w zbiorze nie występują grosze bite za Ludwika Jagiellończyka (1516-1526), choć w skarbie jest pokaźna ilość bitych za jego panowania monet drobnych.


Fot. Grosz praski Władysława II Jagiellończyka (ze skarbu z Dębrznika)
 awers: WLADISLAVS SECVNDVS DEI GRATIA REX BOEMIE

 

Fot. Grosz praski Władysława II Jagiellończyka (ze skarbu z Dębrznika)
 rewers: GROSSI PRAGENSES, Władysław II Jagiellończyk, król czeski i węgierski, książę Śląska 1471-1516

 



Fot. Grosz praski Ferdynanda I Habsburga (ze skarbu z Dębrznika)
 awers: FERDINANDVS PRIMVS DEI GRATIA REX BOEMIE

Fot. Grosz praski Ferdynanda I Habsburga (ze skarbu z Dębrznika)
 rewers: GROSSI PRAGENSES, Ferdynand I Habsburg, król czeski i węgierski, książę Śląska, 1526-1547


Grosze praskie zwykłe (w odróżnieniu od groszy grubych nie występujących tutaj) bite za panowania Władysława Jagiellończyka występują w dwudziestu czterech podstawowych typach. Natomiast grosze z doby Ferdynanda I Habsburga występują aż w trzydziestu siedmiu typach, różniących się zwykle szczegółami w napisach, najczęściej w znakach rozdzielających poszczególne wyrazy.

Po przeprowadzeniu analizy całego materiału  okazuje się, że w skarbie występują jedynie pewne typy groszy, w tym kilka typów jako bardzo liczne, a pozostałe typy rzadziej lub sporadycznie, szczegółowa typologia groszy ze skarbu z Dębrznika opisana jest w artykule: Przemysław Burchardt „Grosze praskie w zbiorach Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze, Krkonoše a Podkrkonoší”, Trutnov 2012.

Przemysław Burchardt
Dział Historyczno-Numizmatyczny
Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze

Do góry